| HYPERICUM 5 | december 2005 |
P.F. Stolwijk
R. van der Meijden. Heukels' Flora van Nederland. Editie 23. Wolters-Noordhoff. € 49,50. Voor medewerkers van Floron met kortingbon € 44,50.
In Hypericum 4 kondigde ik aan (Stolwijk 2005) dat er naar verwachting in 2006 een nieuwe editie van de Heukels' zou verschijnen. Het is dan ook heel verheugend dat de flora, een must voor elke florist, reeds op 4 november van dit jaar is uitgekomen.
In dit artikel ga ik kort in op de wijzigingen die voor Twentse floristen het meest van belang zijn.
Tot nog toe werd het plantenrijk voornamelijk ingedeeld op grond van uiterlijke (morfologische) kenmerken. Dat heeft o.a. geleid tot de vertrouwde splitsing in Naaktzadigen en Bedektzadigen en deze weer in Een- en Tweezaadlobbigen, waarbij in moderne flora's de eerste na de tweede kwamen.
Nieuwe inzichten, verworven door onderzoek op moleculaire schaal (DNA) hebben dit beeld echter grondig verstoord. De nieuwe flora begint weliswaar zoals steeds met de Vaatsporenplanten, maar daarbinnen is de indeling gewijzigd. Zo staat bijvoorbeeld de Addertongfamilie (Ophioglossaceae) nu voor de Paardenstaartfamilie (Equisetaceae), die meer verwant blijkt met de varens dan met bijvoorbeeld de Wolfsklauwfamilie (Lycopodiaceae). Vervolgens komen de Naaktzadigen (Coniferen). Dan verschijnt er een nieuwe groep, de Oerbedektzadigen, waartoe Waterlelie (Nymphaea) en Gele Plomp (Nuphar) behoren. Daarna komen de Bedektzadigen. Hiertoe behoren allereerst de Eenzaadlobbigen; na een 'tussengroep' met onder andere Hoornblad (Ceratophyllum) verschijnen dan uiteindelijk de resterende groepen, (grofweg) de Tweezaadlobbigen. Een en ander is in detail na te lezen in een van de inleidende hoofdstukken.
Bovengenoemd onderzoek kan echter ook tot gevolg hebben dat de groepering van geslachten in families verandert. Zo zijn alle halfparasieten uit de Helmkruidfamilie (Scrophulariaceae) - Zwartkoren (Melampyrum), Ogentroost (Euphrasia), Helmogentroost (Odontites) enz. - overgeheveld naar de Bremraapfamilie (Orobanchaceae), die (in Nederland) tot nog toe alleen uit planten zonder bladgroen bestond. En aantal andere geslachten uit de Helmkruidfamilie verhuist naar de Weegbreefamilie (Plantaginaceae) (Pelser 2003). Ook andere families zijn gesplitst, bijvoorbeeld de Leliefamilie ((Liliaceae); weer andere zijn juist weer samengevoegd, zoals de Ganzenvoetfamilie ((Chenopodiaceae), die opgaat in de Amarantenfamilie ((Amaranthaceae).
Voor de florist betekent dit echter alleen maar dat sommige geslachten op een andere dan de vertrouwde plaats in de flora staan, zonder dat de naam verandert.
Wetenschappelijke namen moeten soms gewijzigd worden vanwege de prioriteitsregel, die zegt dat de oudst geldig gepubliceerde naam de juiste is. Wijzigingen om deze reden betreffen in deze editie veelal de terugkeer naar in eerdere drukken gebruikte namen.
Als echter uit onderzoek naar de verwantschap blijkt dat soorten in een ander geslacht moeten worden geplaatst, dan verandert de wetenschappelijke naam eveneens. Dat verschijnsel doet zich steeds in nieuwe edities van flora's voor, maar is ditmaal sterker dan gebruikelijk. Met name de Orchideeënfamilie (Orchidaceae) is behoorlijk overhoop gehaald. Voor Twente blijft dit echter beperkt tot een andere naam voor Grote keverorchis (Listera ovata); deze wordt in dezelfde familie geplaatst als Vogelnestje (Neottia nidus-avis) en gaat derhalve Neottia ovata heten.
Ik geef hier een lijst van de voor een Twents florist voornaamste wijzigingen.
| Nieuwe naam | Oude naam | Nederlandse naam |
| Aphanes australis | Aphanes inexpectata | Kleine leeuwenklauw |
| Baldellia ranunculoides subsp. ranunculoides | Echinodorus ranunculoides | Stijve moerasweegbree |
| Berberis aquifolium | Mahonia aquifolium | Mahonie |
| Callitriche brutia | Callitriche hamulata | Haaksterrenkroos |
| Centunculus minimus | Anagallis minima | Dwergbloem |
| Comarum palustre | Potentilla palustris | Wateraardbei |
| Convolvulus sepium | Calystegia sepium | Haagwinde |
| Ficaria verna subsp. verna | Ranunculus ficaria subsp. bulbilifer | Gewoon speenkruid |
| Glebionis segetum | Chrysanthemum segetum | Gele ganzenbloem |
| Hypericum maculatum subsp. obtusiusculum | Hypericum dubium | Kantig hertshooi |
| Jacobaea aquatica | Senecio aquatica | Waterkruiskruid |
| Jacobaea vulgaris | Senecio jacobaea | Jakobskruiskruid |
| Lamiastrum galeobdolon subsp. argentatum | Lamiastrum galeobdolon cv. 'Florentinum' | Bonte gele dovenetel |
| Matricaria chamomilla | Matricaria recutita | Echte kamille |
| Montia minor | Montia fontana subsp. chondrosperma | Klein bronkruid |
| Myosoton aquaticum | Stellaria aquatica | Watermuur |
| Oenothera glazioviana | Oenothera erythrosepala | Grote teunisbloem |
| Oxalis stricta | Oxalis fontana | Stijve klaverzuring |
| Platanthera montana | Platanthera chlorantha | Bergnachtorchis |
| Potentilla tabernaemontani | Potentilla verna | Voorjaarsganzerik |
| Nasturtium microphyllum | Rorippa microphylla | Slanke waterkers |
| Sagina micropetala | Sagina apetala (subsp. micropetala) | Uitstaande vetmuur |
| Sanguisorba minor subsp. balearica | Sanguisorba minor subsp. polygaqma | Moespimpernel |
| Scleranthus annuus subsp. annuus | Scleranthus annuus | Eenjarige hardbloem |
| Sedum rupestre | Sedum reflexum | Tripmadam |
| Silene flos-cuculi | Lychnis flos-cuculi | Echte koekoeksbloem |
| Vaccinium macrocarpon | Oxycoccus macrocarpos | Cranberry |
| Vaccinium oxycoccos | Oxycoccus palustris | Kleine veenbes |
| Nieuwe naam | Oude namen | oude Nederlandse namen | Nederlandse naam |
| Callitriche brutia | Callitriche brutia + C. hamulata | Gesteeld sterrenkroos + Haaksterrenkroos | Haaksterrenkroos |
| Erodium cicutarium | Erodium cicutarium subsp. cicutarium + subsp. dunense | Gewone reigersbek + Duinreigersbek | Reigersbek |
| Juncus alpinoarticulatus | Juncus alpinoarticulatus subsp. alpinoarticulatus + subsp. atricapillus | Alpenrus + Duinrus | Rechte rus |
| Sparganium erectum | Sparganium erectum subsp. erectum + subsp. neglectum | Grote egelskop + Blonde egelskop | Grote egelskop |
| Oude naam | Nieuwe naam | Nederlandse naam | Opmerking |
| Epipactis helleborine | Epipactis helleborine subsp. neerlandica | Duinwespenorchis | niet in Twente |
| Epipactis helleborine subsp. helleborine | Brede wespenorchis | ||
| Senecio jacobaea | Jacobaea vulgaris subsp. dunensis | Duinkruiskruid | in Twente? |
| Jacobaea vulgaris subsp. vulgaris | Jakobskruiskruid | ||
| Myosotis scorpioides | Myosotis scorpioides subsp. nemorosa | Weidevergeet-mij-nietje | niet in Twente |
| Myosotis scorpioides subsp. scorpioides | Moerasvergeet-mij-nietje |
Al deze wijzigingen hebben in principe geen gevolgen voor de Nederlandse naam, een voordeel voor degenen die Nederlandse namen gebruiken! Een klein aantal Nederlandse namen is echter wel gewijzigd, deels al bij de invoering van de nieuwe Standaardlijst (Stolwijk 2005). De belangrijkste overige wijzigingen noem ik hier.
| Nieuwe naam | Oude naam |
| Lork | Larix |
| Cranberry | Grote veenbes |
| Europese hanenpoot | Hanenpoot |
| Kleine tijm | Wilde tijm |
Een belangrijk deel van de nieuw opgenomen soorten betreft ingeburgerde adventieven en sierplanten. De publicatie van Stadsplanten (Denters 2004) heeft hiertoe een belangrijke aanzet gegeven.
| Wetenschappelijke naam | Nederlandse naam | Opmerking | Al in Twente? |
| Alcea rosea | Stokroos | ingeburgerde sierplant | nee |
| Campanula carpatica | Karpatenklokje | ingeburgerde sierplant | ja |
| Campanula portenschlagiana | Dalmatiëklokje | ingeburgerde sierplant | nee |
| Campanula poscharskyana | Kruipklokje | ingeburgerde sierplant | ja |
| Conyza sumatrensis | Hoge fijnstraal | ingeburgerd adventief | ja |
| Echinochloa muricata | Stekelige hanenpoot | ingeburgerd adventief | ja |
| Gypsophila paniculata | Pluimgipskruid | ingeburgerde sierplant | ja |
| Impatiens balfourii | Tweekleurig springzaad | ingeburgerde sierplant | ja |
| Ludwigia grandiflora | Waterteunisbloem | ingeburgerde sierplant | ja |
| Meconopsis cambrica | Schijnpapaver | ingeburgerde sierplant | ja |
| Melissa officinalis | Citroenmelisse | ingeburgerde sierplant | nee |
| Oenothera deflexa | Zandteunisbloem |
|
? |
| Pachysandra terminalis | Dikkemanskruid | ingeburgerde sierplant | ja |
| Panicum schinzii | Zuid-Afrikaanse gierst | ingeburgerd adventief | ja |
| Papaver orientale | Reuzenklaproos | ingeburgerde sierplant | ja |
| Sanguisorba minor subsp. balearica | Moespimpernel | ingeburgerde sierplant | ja |
| Sedum sarmentosum | Driebladvetkruid | ingeburgerde sierplant | ja |
| Setaria faberi | Chinese naaldaar | ingeburgerd adventief | ja |
| Silene coronaria | Prikneus | ingeburgerde sierplant | ja |
| Solanum sarachoides | Kleverige nachtschade | ingeburgerd adventief | ja |
| Soleirolia soleirolii | Slaapkamergeluk | ingeburgerde sierplant | nee |
| Tellima grandiflora | Franjekelk | ingeburgerde sierplant | ja |
| Verbena bonariensis | Stijf ijzerhard | ingeburgerde sierplant | ja |
Een en ander zal natuurlijk resulteren in een nieuwe streeplijst; deze moet voor het komende veldseizoen klaar zijn. Zodra de lijst beschikbaar is, zal deze op onze website gepubliceerd worden.
De nieuwe namen worden vanaf dit nummer van Hypericum gebruikt; indien relevant komt de oude naam er als synoniem achter.
Pelser, P. (2003). De ontmanteling van de Helmkruidfamilie (Scrophulariaceae). Gorteria 29: 117.
Stolwijk, P.F. (2005). De Standaardlijst van de Nederlandse flora 2003. Hypericum 4: 8.