| Nieuwsbrief FLORON-FWT 7 | november 1992 |
O.G. Zijlstra
In 1991 Pedunculate Starwaterwort (Callitriche brutia was found for the first time in the Netherlands near Gramsbergen, in the province of Overijssel. The species was found appearing in its terrestrial form, growing on bare sandy soil on the border of a pool. Differences with Intermediate Waterstarwort (Callitriche hamulata) are pointed out and its ecology is discussed.
Tijdens onze excursie bij Gramsbergen op 22 juni 1991 vonden we op de oever van een plasje een landvorm van een Sterrenkroossoort, waarvan de
vruchten zonder uitzondering duidelijk gesteeld waren (Fig. 2).
Materiaal werd verzameld en vergeleken met herbariummateriaal van het Rijksherbarium te Leiden. Na determinatie met het standaardwerk over het
geslacht sterrenkroos in Europa, 'Les callitriches. Espèces de France et taxa nouveaux d'Europe' (Schotsman 1967),
bleek het Gesteeld sterrenkroos (Callitriche brutia Petagna) te betreffen, een soort die niet
eerder met zekerheid in ons land was aangetroffen.
Gesteeld sterrenkroos lijkt in habitus sterk op een tengere Haaksterrenkroos, waar ze nauw aan verwant is (Fig. 1). Bij beide soorten vindt bestuiving onder water plaats, of, bij de landvormen, in een waterdruppel. De lange omlaaggebogen stijlen van de vrouwelijke bloemen en de vruchten met aanliggende teruggeslagen stijlresten hebben ze gemeen, evenals het kleurloze stuifmeel. (1)
De verschillen tussen de beide soorten komen het duidelijkst naar voren bij de landvormen. Gesteeld sterrenkroos heeft dan vruchten die
alle gesteeld zijn. Landvormen van Haaksterrenkroos hebben bij uitzondering een enkele kortgesteelde vrucht.
De vruchtsteeltjes van het bij Gramsbergen verzamelde materiaal bleken gemiddeld 2,3 mm lang, het langste 3,2 mm. De literatuur vermeldt een
lengte tot 13 mm.
De rijpe vruchten zijn in zij-aanzicht vaak iets langer dan breed, soms bijna cirkelrond, 1,0 - 1,4 mm lang en 1,0 - 1,2 mm breed. De
deelvruchtjes zijn vrij breed gevleugeld, 0,1 mm of meer. Bij Haaksterrenkroos zijn de vruchten in zij-aanzicht praktisch cirkelrond, en
gemiddeld iets groter, 1,2 - 1,5 mm. Haar deelvruchtjes zijn smaller gevleugeld, de vleugels minder dan 0,1 mm breed.
In hun watervormen zijn de twee moeilijker van elkaar te onderscheiden. Beide soorten hebben dan zittende vruchten. De drijvende rozetbladen
zijn bij beide smal elliptisch tot spatelvormig, de ondergedoken bladen lijnvormig. Aan de toppen van deze lijnvormige bladen is een kenmerkend
verschil waar te nemen. Bij Haaksterrenkroos zijn deze enigszins verbreed, en vertonen een diepe uitranding. De bladtoppen lijken
hierdoor op een croissant of de bek van een nijptang. Gesteeld sterrenkroos heeft geen verbrede bladtoppen. De uitranding is bij haar
ondiep en vaak asymmetrisch.
Gesteeld sterrenkroos groeit ten oosten van Gramsbergen, nog net op Nederlands grondgebied, in een plasje van ca 90 m lang bij 20 m breed. Het plasje is ontstaan na de aanleg van een dijk langs de Vecht, waarbij een voormalige meander van dit riviertje in drieën werd gesneden. Pal ten zuiden van deze dijk ligt het watertje. In het midden ervan drijven Witte waterlelies (Nymphaea alba). De zuidzijde is voornamelijk begroeid met Riet (Phragmites australis) en Grote Lisdodde (Typha latifolia). In de westpunt staan enkele Zwarte elzen (Alnus glutinosa) en wilgenstruiken (Salix spec.) op de oever. De noordoever is voor driekwart afgezet met prikkeldraad en daar begroeid met een vegetatie van hoofdzakelijk Rietgras (Phalaris arundinacea), Pitrus (Juncus effusus) en Moerasandoorn (Stachys palustris). Het niet afgezette deel van deze oever, ca 20 m lang, blijft 's zomers min of meer onbegroeid omdat de grond steeds vertrapt wordt door vee, dat geweid wordt in de omringende graslanden en hier komt drinken. Op deze opengetrapte, vochtige en zandige grond troffen we tijdens de eerder genoemde excursie in 1991 meerdere plakkaatjes fructificerende Gesteeld sterrenkroos aan, begeleid door onder meer Gevleugeld sterrenkroos (Callitriche stagnalis) en Beekpunge (Veronica beccabunga).
In de nazomer van 1992 werd hier een opname gemaakt.
Volgens Schotsman is Gesteeld sterrenkroos gebonden aan al dan niet kalkhoudende zandbodems. In haar
watervorm is ze uitsluitend aangetroffen in kleine ondiepe plassen, poelen e.d. met stilstaand, zoet (zelden brak) water.
Gesteeld sterrenkroos heeft in Europa een mediterrane en atlantische verspreiding. Ze komt in Zuid-Europa oostwaarts tot in Italië voor.
Haar atlantische areaal strekt zich uit van Portugal tot Noorwegen (Schotsman 1972). Binnen dit areaal was ze tot
nu toe alleen van Nederland nog niet bekend.
Door haar grote gelijkenis, vooral in haar watervorm, met Haaksterrenkroos en de doorgaans geringe belangstelling voor sterrenkroos in
het algemeen, is geen nauwkeurig beeld van de verspreiding van de soort te geven.
Deze vondst van Gesteeld sterrenkroos kan een aansporing zijn om het geslacht sterrenkroos, hoe lastig het ook is, nauwkeurig te
bekijken.
1 In de 23ste editie van Heukels' Flora van Nederland (Meijden 2005) wordt Callitriche brutia (Gesteeld sterrenkroos) niet langer erkend als aparte soort en verenigd met C. hamulata (Haaksterrenkroos) onder de naam Callitriche brutia (Haaksterrenkroos), daar de naam Callitriche brutia Petagna prioriteit heeft boven de naam Callitriche hamulata Kütz ex W.D.J. Koch.
Meijden, R. van der (2005). Heukels' Flora van Nederland. ed. 23.
Schotsman, H.D. (1967). Les callitriches. Espèces de France et taxa nouveaux d'Europe. Parijs.
Schotsman, H.D. (1972). Callitriche L. In: T.G. Tutin & al, Flora Europaea. Deel 3: 123-126. Cambridge.
Stace, C.A. (1991). Callitriche L. In: New Flora of the British Isles, pp. 690-694. Cambridge.